Gia đình nào cũng chuẩn bị hồ sơ, tiền bạc, chỗ ở. Rất ít người chuẩn bị cho điều thật sự khó: bạn sẽ trở thành một người mà không ai biết là ai. Ở Việt Nam bạn có nghề, có tiếng nói, có mạng lưới. Sang Mỹ, tất cả những thứ đó đặt lại từ đầu.
Ba cú sốc thường gặp
Mất vị thế nghề nghiệp
Người từng quản lý một bộ phận nay đi làm việc chân tay để có thu nhập. Điều này rất phổ biến và thường chỉ là giai đoạn, nhưng nó chạm vào lòng tự trọng theo cách khó nói ra. Điều giúp được là đặt lại cách đo: năm đầu đo bằng việc gia đình ổn định, không đo bằng chức danh.
Cô đơn
Không phải cô đơn vì thiếu người, mà vì thiếu người hiểu mình mà không cần giải thích. Kết bạn ở tuổi trưởng thành vốn đã chậm, thêm rào cản ngôn ngữ thì càng chậm. Đây là lý do việc chọn nơi ở gần cộng đồng có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với con số trên giấy.
Căng thẳng trong gia đình
Hai vợ chồng thích nghi ở tốc độ khác nhau, con cái hoà nhập nhanh hơn bố mẹ rồi trở thành người phiên dịch cho cả nhà. Vai trò trong gia đình đảo lộn, và mâu thuẫn thường nổ ra ở những chuyện rất nhỏ.
Những thứ có tác dụng thật
- Giữ một nhịp sinh hoạt cố định. Khi mọi thứ đều mới, một vài thói quen giữ nguyên giúp giữ được cảm giác vững.
- Đặt mục tiêu rất nhỏ cho tuần này thay vì nghĩ về cả năm. Mỗi việc xong là một bằng chứng mình đang tiến.
- Ra khỏi nhà có mục đích. Lớp tiếng Anh, hoạt động tình nguyện, nhóm thể thao ở thư viện hay trung tâm cộng đồng.
- Nói với nhau rằng năm đầu sẽ khó. Kỳ vọng đúng làm giảm hẳn cảm giác mình thất bại.
- Giữ liên lạc đều với người thân ở nhà, nhưng đừng biến nó thành nơi trú ẩn khỏi cuộc sống mới.
Khi nào nên tìm giúp đỡ
Buồn và nhớ nhà là bình thường. Nhưng nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, hay khả năng đi làm, thì đó là lúc nên nói với bác sĩ. Nhiều nơi có dịch vụ tư vấn tâm lý bằng tiếng Việt hoặc có thông dịch, và nhiều gói bảo hiểm có chi trả cho phần này. Tìm giúp đỡ ở đây không phải là yếu đuối, nó là việc bình thường như đi khám khi đau chân.
Câu hỏi thường gặp
Đảo lộn vai trò trong gia đình
Cú sốc ít được nói nhất nhưng ảnh hưởng sâu nhất tới các gia đình Việt: trật tự trong nhà bị đảo.
Người trụ cột ở Việt Nam có nghề nghiệp, có tiếng nói, sang đây chưa có việc, chưa nói được tiếng, phải nhờ con dịch. Đứa trẻ thạo tiếng Anh trước bỗng thành người xử lý mọi giao tiếp với bên ngoài. Ông bà từng là người quyết định nay phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu để đi lại, khám bệnh, mua sắm.
Sự đảo lộn này gây tổn thương thật, và nó hay biểu hiện thành cáu gắt, im lặng, hoặc mâu thuẫn về những chuyện rất nhỏ.
Ba việc có tác dụng. Gọi tên nó ra — nói thẳng trong nhà rằng đây là giai đoạn tạm thời và ai cũng đang khó. Giữ những vai không phụ thuộc ngôn ngữ — người lớn vẫn quyết định việc lớn của gia đình, vẫn nấu ăn, vẫn dạy con. Chia việc phiên dịch thay vì dồn hết lên một đứa trẻ, và dùng phiên dịch chuyên nghiệp cho việc quan trọng.
Cô đơn của người ở nhà
Trong một gia đình mới sang, người đi làm và trẻ đi học đều có môi trường và quan hệ mới. Người ở nhà thì không.
Đây thường là người vợ chưa đi làm, hoặc ông bà. Họ ở trong nhà cả ngày, không lái xe được, không nói được tiếng, không có ai để trò chuyện. Ở Việt Nam họ có hàng xóm, có chợ, có người quen; ở đây khu dân cư Mỹ vắng người và không ai qua lại.
Bốn cách phá vỡ tình trạng này. Lớp tiếng Anh cho người lớn — giá trị lớn nhất không phải tiếng Anh mà là ra khỏi nhà và gặp người cùng hoàn cảnh. Sinh hoạt cộng đồng người Việt — nhà thờ, chùa, hội đồng hương. Học lái xe sớm — với người lớn tuổi thì đây là chìa khoá của sự độc lập. Giữ nhịp gọi về Việt Nam đều đặn và có giờ cố định.
Dấu hiệu cần tìm giúp đỡ chuyên môn
Buồn và hụt hẫng trong vài tháng đầu là bình thường. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy đã vượt quá giai đoạn thích nghi thông thường.
Bốn dấu hiệu đáng chú ý: mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài nhiều tuần; không còn hứng thú với cả những việc trước đây thích; cảm giác vô dụng hoặc là gánh nặng cho gia đình; và những suy nghĩ về việc không muốn sống nữa.
Ở Mỹ có dịch vụ hỗ trợ tâm lý, nhiều nơi có chuyên viên nói tiếng Việt, và nhiều chương trình miễn phí hoặc tính phí theo thu nhập. Tìm giúp đỡ không phải là yếu đuối — trong văn hoá Việt điều này hay bị coi là chuyện đáng giấu, và cách nghĩ đó khiến nhiều người chịu đựng lâu hơn mức cần thiết.
Nếu người trong nhà có dấu hiệu trên, hãy hỏi thẳng và đi cùng họ tới buổi đầu tiên. Với người lớn tuổi, việc có người nhà đi cùng thường là điều kiện để họ chịu đi.
Giai đoạn khó nhất thường kéo dài bao lâu?
Khác nhau theo từng người, nhưng nhiều gia đình mô tả năm đầu là nặng nhất và mọi thứ dễ thở hơn từ năm thứ hai. Điều đó không có nghĩa ai cũng phải theo đúng nhịp đó.
Có nên nhận việc thấp hơn trình độ để bớt áp lực tài chính không?
Nhiều người chọn cách này trong năm đầu và coi đó là bước đệm. Một dòng kinh nghiệm làm việc tại Mỹ thường mở cửa nhanh hơn một quãng trống trong hồ sơ.
Làm sao tìm bạn khi mới sang?
Qua những hoạt động lặp lại đều đặn: lớp học, nhóm tình nguyện, sinh hoạt cộng đồng, phụ huynh cùng trường của con. Quan hệ hình thành nhờ gặp nhau nhiều lần, không nhờ một lần gặp gỡ đặc biệt.
Tìm tư vấn tâm lý bằng tiếng Việt ở đâu?
Hãy hỏi công ty bảo hiểm danh sách người hành nghề nói tiếng Việt trong mạng lưới, và hỏi các tổ chức cộng đồng người Việt tại địa phương. Nhiều nơi cũng hỗ trợ qua thông dịch.
