Người sang Mỹ ở tuổi bốn mươi hay năm mươi thường lo cùng một câu hỏi: về già sống bằng gì. Đây là câu hỏi đúng và nên hỏi sớm, vì phần lớn lựa chọn về hưu trí phụ thuộc vào số năm bạn còn đi làm.
An sinh xã hội hoạt động thế nào
Hệ thống này dựa trên việc bạn đi làm và đóng góp qua tiền lương. Để đủ điều kiện hưởng, cần tích luỹ một số lượng tín chỉ nhất định, và tín chỉ tính theo thu nhập từng năm. Mức hưởng sau này phụ thuộc vào thu nhập trong những năm làm việc tại Mỹ, nên người đi làm ít năm sẽ nhận mức thấp hơn đáng kể.
Số tín chỉ cần thiết và cách tính mức hưởng do cơ quan an sinh xã hội quy định và có thay đổi theo thời gian. Hãy lập tài khoản trên trang của cơ quan này ngay khi có số an sinh xã hội, vì ở đó bạn xem được chính xác mình đã tích được bao nhiêu và dự tính nhận bao nhiêu theo hoàn cảnh thật của mình.
Ba trụ khác ngoài an sinh xã hội
- Quỹ hưu trí qua công ty. Nhiều nơi có phần đóng góp thêm của chủ lao động. Đây là khoản gần như cho không, và người mới đi làm rất hay bỏ qua vì không đăng ký tham gia.
- Tài khoản hưu trí cá nhân. Mở được kể cả khi công ty không có chương trình, và có ưu đãi thuế theo quy định hiện hành.
- Tài sản ngoài hưu trí. Nhà ở đã trả hết nợ, tiền tiết kiệm, tài sản còn ở Việt Nam.
Khi thời gian không còn nhiều
Người sang muộn nên nhìn thẳng vào ba con số: còn bao nhiêu năm đi làm, tiết kiệm được bao nhiêu mỗi năm, và chi phí sống tuổi già ở nơi định ở. Vài hướng thường được cân nhắc:
- Làm thêm vài năm sau tuổi dự định nghỉ, vì nó tác động tới cả phần tích luỹ lẫn mức hưởng.
- Chuyển về vùng có chi phí sinh hoạt thấp hơn khi không còn ràng buộc công việc.
- Tính trước chi phí chăm sóc dài hạn, đây là khoản lớn nhất và ít ai chuẩn bị.
- Cân nhắc phương án sống một phần thời gian ở Việt Nam, nhưng phải tính tới quy định về thời gian vắng mặt và về bảo hiểm y tế.
Việc nên làm trong tháng này
Lập tài khoản với cơ quan an sinh xã hội, đăng ký tham gia quỹ hưu trí của công ty ở mức ít nhất bằng phần công ty đóng góp thêm, và ghi ra một trang duy nhất toàn bộ tài sản hiện có ở cả hai nước. Ba việc này mất một buổi và là nền cho mọi tính toán sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian đóng bảo hiểm ở Việt Nam có được tính không
Câu hỏi rất thường gặp và câu trả lời phụ thuộc vào việc hai nước có hiệp định về an sinh xã hội hay không.
Cơ chế chung của loại hiệp định này có hai tác dụng: tránh phải đóng hai lần cho cùng một giai đoạn làm việc, và cho phép cộng dồn thời gian đóng ở các nước để đủ điều kiện hưởng.
Tác dụng thứ hai quan trọng với người sang muộn, vì hệ thống Mỹ đòi số năm đóng góp tối thiểu mới được hưởng. Người sang ở tuổi năm mươi có thể không kịp tích luỹ đủ nếu tính riêng.
Việc nên làm: kiểm xem hiện có hiệp định giữa hai nước không, và nếu có thì tìm hiểu thủ tục xin cộng dồn. Đây là thông tin công khai tại cơ quan an sinh xã hội, và nên hỏi trực tiếp thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Song song đó, đừng vội rút bảo hiểm xã hội một lần ở Việt Nam trước khi biết rõ — một khi đã rút thì không khôi phục được, và có trường hợp bảo lưu lại có lợi hơn.
Người sang muộn nên tính lại khái niệm nghỉ hưu
Với người sang Mỹ sau tuổi bốn mươi lăm, mô hình nghỉ hưu quen thuộc — làm tới tuổi rồi nghỉ hẳn — thường không khả thi. Cần một cách nghĩ khác.
Ba điều chỉnh thực tế. Làm việc lâu hơn nhưng nhẹ hơn — chuyển sang công việc bán thời gian ở tuổi cao thay vì nghỉ hẳn; ở Mỹ điều này phổ biến và không bị coi là thất bại.
Lùi tuổi bắt đầu nhận trợ cấp — nhận muộn hơn thì mức hằng tháng cao hơn đáng kể, và với người còn sức khoẻ thì đây là lựa chọn có lợi.
Giảm chi phí cố định thay vì cố tăng thu nhập — chuyển tới nơi chi phí thấp hơn, thu nhỏ nhà ở. Đây là đòn bẩy mạnh nhất và nằm trong tầm kiểm soát của bạn.
Nói chuyện với con cái về tuổi già
Phần khó nói nhưng cần, đặc biệt trong gia đình Việt nơi việc con cái chăm cha mẹ là điều mặc định.
Ba điều nên nói rõ thay vì để mặc định. Kỳ vọng của cha mẹ — muốn ở cùng con hay ở riêng, muốn được chăm tại nhà hay chấp nhận cơ sở dưỡng lão. Ở Mỹ hai lựa chọn này đều bình thường và không nên coi lựa chọn thứ hai là bất hiếu.
Khả năng thật của con cái — thời gian, tài chính, khoảng cách địa lý. Con cái ở Mỹ thường không ở gần cha mẹ như ở Việt Nam.
Giấy tờ cần chuẩn bị trước — uỷ quyền y tế, uỷ quyền tài chính, di chúc, và danh sách nơi cất giấy tờ. Đây là phần ít gia đình Việt làm, và khi cần thì không ai biết bắt đầu từ đâu.
Một cuộc trò chuyện thẳng thắn ở tuổi sáu mươi dễ hơn nhiều so với phải quyết định gấp ở tuổi tám mươi trong bệnh viện.
Sang Mỹ ở tuổi năm mươi thì còn kịp có lương hưu không?
Còn kịp tích luỹ nếu bạn đi làm và đóng góp đủ số năm theo quy định, tuy mức hưởng sẽ thấp hơn người làm cả đời tại Mỹ. Hãy tra số tín chỉ của mình trên tài khoản tại cơ quan an sinh xã hội.
Thời gian làm việc ở Việt Nam có được tính không?
Việc tính gộp thời gian làm việc giữa hai nước phụ thuộc vào việc có thoả thuận song phương về an sinh xã hội hay không. Hãy hỏi trực tiếp cơ quan an sinh xã hội về trường hợp của bạn.
Quỹ hưu trí của công ty có nên tham gia không?
Rất nên khi công ty có phần đóng góp thêm, vì đó là khoản tiền bạn bỏ lại nếu không tham gia. Hãy hỏi bộ phận nhân sự về mức đóng góp thêm và điều kiện được hưởng.
Về Việt Nam dưỡng già có nhận được quyền lợi không?
Quy định về nhận quyền lợi khi sống ở nước ngoài khác nhau theo từng loại quyền lợi và từng nước. Hãy hỏi cơ quan an sinh xã hội trước khi lên kế hoạch, và lưu ý cả ảnh hưởng tới tình trạng thường trú.
