Phần lớn gia đình nghĩ con nói tiếng Việt ở nhà thì sẽ giữ được. Thực tế là trẻ mất tiếng Việt rất nhanh sau khi vào trường, thường trong vòng hai đến ba năm, và giai đoạn đầu chỉ biểu hiện nhẹ: bố mẹ hỏi tiếng Việt, con trả lời tiếng Anh.
Vì sao mất nhanh
Ngôn ngữ sống bằng nhu cầu. Ở trường, tiếng Anh là thứ giúp con kết bạn, hiểu bài, được công nhận. Tiếng Việt chỉ dùng với bố mẹ, mà bố mẹ thì hiểu con nói tiếng Anh. Khi một ngôn ngữ không còn cần thiết để được hiểu, nó teo đi.
Bốn thói quen có tác dụng thật
- Một quy tắc rõ ràng trong nhà. Nhiều gia đình chọn nói tiếng Việt trong bữa cơm, hoặc tiếng Việt với ông bà. Quy tắc rõ dễ giữ hơn mong muốn chung chung.
- Đừng đáp lại câu tiếng Anh bằng tiếng Việt rồi thôi. Hãy nhẹ nhàng nhắc con nói lại bằng tiếng Việt. Nghe phiền nhưng đây là điểm then chốt.
- Cho con có người để nói. Gọi video đều đặn với ông bà là động lực tự nhiên nhất, mạnh hơn mọi giáo trình.
- Đọc truyện tiếng Việt trước khi ngủ từ khi con còn nhỏ. Vốn từ mở rộng mà không cần dạy.
Nguồn học ngoài nhà
- Lớp tiếng Việt cuối tuần ở các cộng đồng, chùa và nhà thờ người Việt.
- Nhóm gia đình cùng khu tổ chức sinh hoạt chung cho trẻ.
- Một số học khu công nhận tiếng Việt là ngoại ngữ ở bậc trung học, hãy hỏi trường về điều này.
- Những chuyến về Việt Nam dài ngày, đây là thứ hiệu quả nhất nhưng cũng tốn kém nhất.
Đừng biến nó thành cuộc chiến
Ép quá thường phản tác dụng: trẻ gắn tiếng Việt với sự căng thẳng rồi tránh luôn. Cách bền hơn là làm cho tiếng Việt gắn với những thứ con thích: món ăn, bài hát, truyện, những chuyến về thăm họ hàng, cảm giác thuộc về một nơi.
Cũng nên nhớ rằng mục tiêu không phải là con viết được văn tiếng Việt. Với phần lớn gia đình, mục tiêu thật là con nói chuyện được với ông bà, và đó là mục tiêu vừa sức.
Câu hỏi thường gặp
Ba giai đoạn trẻ mất tiếng Việt và cách ứng với từng giai đoạn
Việc mất tiếng không xảy ra đột ngột mà theo một trình tự khá đều, và biết trình tự đó giúp can thiệp đúng lúc.
Giai đoạn một — hiểu nhưng trả lời bằng tiếng Anh. Thường bắt đầu sau vài tháng đi học. Đây là giai đoạn dễ can thiệp nhất và cũng là giai đoạn hay bị bỏ qua vì cha mẹ thấy con vẫn hiểu. Cách ứng: kiên trì hỏi lại bằng tiếng Việt và chờ con trả lời bằng tiếng Việt, thay vì tiện thì chuyển sang tiếng Anh.
Giai đoạn hai — vốn từ đóng băng ở mức trẻ con. Con vẫn nói được chuyện ăn ngủ nhưng không nói được chuyện trường lớp, cảm xúc, suy nghĩ. Đây là lúc tiếng Việt trở nên "không đủ dùng" và trẻ tự chuyển sang tiếng Anh cho mọi chuyện quan trọng. Cách ứng: chủ động đưa từ mới vào bằng cách nói chuyện sâu hơn với con bằng tiếng Việt.
Giai đoạn ba — ngại nói vì thấy mình nói dở. Con sợ sai, sợ bị chê giọng. Đây là giai đoạn khó nhất và cần sự kiên nhẫn, tuyệt đối không sửa lỗi giữa câu hay chê cách con nói.
Ông bà là nguồn tiếng Việt mạnh nhất
Với gia đình có ông bà ở cùng hoặc ở gần, đây là lợi thế lớn nhất và cũng là thứ hay bị lãng phí.
Lý do ông bà hiệu quả hơn cha mẹ: ông bà thường không nói được tiếng Anh, nên trẻ buộc phải dùng tiếng Việt để giao tiếp — đây là động lực thật, khác hẳn với việc cha mẹ yêu cầu trong khi con biết cha mẹ hiểu tiếng Anh.
Ba cách dùng lợi thế này. Giao việc cụ thể cho ông bà và cháu làm cùng — nấu ăn, chăm cây, đi chợ. Ngôn ngữ đi kèm hoạt động thì tự nhiên hơn học suông. Để ông bà kể chuyện gia đình — chuyện quê, chuyện thời trẻ. Đây vừa là tiếng Việt vừa là thứ không ai khác kể được. Gọi video đều với ông bà ở Việt Nam nếu không ở cùng, và đặt lịch cố định.
Với gia đình không có ông bà bên cạnh, cộng đồng người Việt tại chỗ đóng vai trò tương tự — nhà thờ, chùa, hội đồng hương là nơi trẻ gặp người lớn chỉ nói tiếng Việt.
Nói thật với con về lý do
Trẻ lớn hơn sẽ hỏi tại sao phải học thứ tiếng mà bạn bè không dùng. Câu trả lời "vì con là người Việt" thường không đủ thuyết phục ở tuổi đó.
Ba lý do cụ thể hơn và trẻ hiểu được. Để nói chuyện với ông bà — đây là lý do cảm xúc mạnh nhất và thật nhất. Vì biết hai thứ tiếng là một lợi thế trong công việc sau này, và điều này đã được chứng minh trong nhiều ngành. Vì có thứ chỉ nói được bằng tiếng Việt — món ăn, câu đùa, cách gọi họ hàng.
Điều quan trọng nhất: đừng gắn tiếng Việt với sự trách móc. Nếu mỗi lần dùng tiếng Việt là mỗi lần bị nhắc nhở hay bị chê, trẻ sẽ liên hệ ngôn ngữ đó với cảm giác khó chịu, và đó là cách chắc chắn nhất để mất.
Con nói tiếng Việt có làm chậm tiếng Anh không?
Trẻ song ngữ có thể trộn hai thứ tiếng trong giai đoạn đầu, nhưng điều đó không đồng nghĩa với chậm phát triển. Nếu lo ngại về khả năng ngôn ngữ của con, hãy hỏi chuyên gia ngôn ngữ tại trường.
Nên bắt đầu dạy tiếng Việt từ lúc nào?
Càng sớm càng dễ, và duy trì đều quan trọng hơn dạy nhiều. Với trẻ đã lớn và đã quên nhiều, bắt đầu lại vẫn có kết quả nhưng cần nguồn động lực thật, thường là người thân để nói chuyện.
Con không chịu nói tiếng Việt thì làm sao?
Tránh ép và tránh chê. Hãy tạo hoàn cảnh cần dùng tiếng Việt, chẳng hạn gọi cho ông bà hay gặp gỡ nhóm gia đình người Việt, và giữ một quy tắc nhỏ trong nhà thay vì đặt yêu cầu lớn.
Lớp tiếng Việt cuối tuần có hiệu quả không?
Có tác dụng rõ nhất khi đi kèm với việc dùng tiếng Việt ở nhà. Riêng lớp cuối tuần, mỗi tuần vài giờ, thường không đủ để giữ ngôn ngữ nếu ở nhà không dùng.
